Ailevi Kalp Hastalığı Taraması 2026: Genetik, Aile Ağacı ve Kaskad Tarama Rehberi

Genel Bakış: Ailevi Kalp Hastalığı Taraması Nedir?

Kardiyovasküler hastalıkların önemli bir bölümü genetik veya güçlü ailevi yatkınlıklarla ilişkilidir. Ailevi hiperkolesterolemi, hipertrofik kardiyomiyopati, uzun QT sendromu ve kalıtsal aort hastalıkları sessiz seyredebilir; ilk semptom çoğu zaman ani kardiyak ölümdür. Ailevi kalp hastalığı taraması, bu sessiz yükü önceden yakalamak için tasarlanmış klinik + genetik değerlendirme programıdır.

Program üç sacayağı üzerinde durur: aile ağacı, fenotipik testler (EKG, ekokardiyografi, MR, lipit profili) ve gerektiğinde genetik test + kaskad tarama. Bu bileşenler, kardiyovasküler risk değerlendirmesi ve kalp check-up ile eş zamanlı yürütülür.

Bu rehber, Klinik Uzmanı çatısı altında yayımlanan Kalp Sağlığı editörlüğünün 2026 sürümüdür. Ailevi hastalıklara geniş genel bir bakış için Klinik Uzmanı başvurulabilir bir referanstır.

Neden Önemli? 2026 Kanıt Perspektifi

Kalıtsal kalp hastalıklarının prevalansı beklenenden yüksektir. Ailevi hiperkolesterolemi her 250 kişide 1 (Türkiye’de yaklaşık 320.000 birey), hipertrofik kardiyomiyopati her 500 kişide 1, uzun QT sendromu her 2.500 kişide 1 sıklıkta görülür. Bu hastalıkların büyük çoğunluğu tanı alamaz; ilk klinik olay çoğu zaman ani ölüm veya kalp krizidir.

1. Erken tanı hayat kurtarır. HKM’de septal miyektomi/ablasyon ve ICD zamanında planlandığında ani ölüm riski büyük ölçüde önlenebilir.
2. Aile taraması etkilidir. Kaskad tarama, ani ölüm risklerini önlemede kullanılan tek maliyet etkin araçtır.
3. Gen tedavileri geliyor. HCM için mavacamten (2022) ve aficamten benzeri kardiyak miyozin inhibitörleri, FH için PCSK9 inhibitörleri ve inclisiran hastalığı önemli ölçüde değiştirmiştir.

WHO 2024 verilerine göre kardiyovasküler ölümlerin küresel yükünün %5’ini kalıtsal / ailevi kalp hastalıkları oluşturur. Bu oran, düşük–orta gelirli ülkelerde tanı eksikliği nedeniyle daha da yüksektir.

Kimlere Yapılır?

• Ailede erken kalp krizi (erkek < 55, kadın < 65 yaşta).
• Ailede ani kardiyak ölüm (özellikle 40 yaş altı).
• Ailede kardiyomiyopati (HKM, DKM, ARVC, LV nonkompaksiyon, restriktif).
• Ailede uzun QT, Brugada, CPVT, kısa QT gibi kalıtsal aritmi.
• Ailede aort anevrizması, aort diseksiyonu; Marfan, Loeys–Dietz, vasküler Ehlers–Danlos.
• Ailede LDL > 190 mg/dL, tendon ksantomu, ailevi hiperkolesterolemi.
• Açıklanamayan senkop, nöbet öyküsü veya senkoplu yakını olanlar.
• Kalp krizi geçirmiş 55 yaş altı hasta ve birinci derece yakınları.
• Sporcuda anormal EKG, unexplained sync veya aile öyküsü.
• Yeni tanı HKM, DKM, ARVC gibi hastalarda birinci derece yakınlar.

Aile Ağacı (Pedigri) Nasıl Çıkarılır?

Ailevi tarama üç kuşaklı bir pedigri ile başlar. Genogramda erkekler kare, kadınlar daire ile gösterilir; ölen bireyler çapraz çizgi ile işaretlenir. Aşağıdaki veriler mutlaka toplanır:

• Kalp krizi, bypass, stent, kalp yetmezliği, koroner ölüm yaş bilgisiyle.
• Ani ölüm, boğulur gibi ölme, uykuda ölme, banyoda ani ölüm gibi tarifler.
• Senkop, nöbet, açıklanamayan trafik kazası (kalıtsal aritmi bulgusu olabilir).
• Kardiyomiyopati, kalp nakli, ICD veya kalıcı pil taşıyıcı öyküsü.
• Aort anevrizması, aort diseksiyonu, ani yırtılma öyküsü.
• LDL, ksantelazma, tendon ksantomu, erken katarakt.
• Marfan bulguları: uzun boy, uzun parmak, göğüs deformitesi, lens çıkığı.
• Bilinen genetik test sonuçları (varsa raporu getirin).
• Akraba evliliği (otozomal resesif hastalıklarda önem taşır).

Pedigri; tek başına yaklaşık %30 vakada tanıya yön veren temel araçtır. Aile üyeleriyle konuşurken saygılı ve mahremiyete duyarlı iletişim şarttır.

Kırmızı Bayraklar

• Birinci derece yakında ani ölüm (< 40 yaş).
• Ailede iki veya daha fazla erken kalp hastalığı.
• Genç yaşta koroner bypass veya stent.
• Açıklanamayan senkop veya nöbet öyküsü.
• Egzersiz veya duygusal stresle senkop (LQT/CPVT için tipik).
• Ailede tanısı bilinen HKM, DKM, ARVC veya kalıtsal aritmi.
• Erken aort diseksiyonu (< 50 yaş).
• LDL > 190 mg/dL veya çocukta LDL > 160 mg/dL.
• Tendon ksantomu, ksantelazma, korneal arkus (< 45 yaş).

Ailevi Hiperkolesterolemi (FH)

FH; LDL reseptör (LDLR), APOB veya PCSK9 genlerindeki patojenik varyantlara bağlı ömür boyu yüksek LDL ile karakterizedir. Otozomal dominant kalıtım gösterir. Heterozigot FH sıklığı ~1/250; homozigot FH nadirdir ancak çok agresiftir.

Klinik ipuçları

• Erişkinde LDL > 190 mg/dL (statin öncesi).
• Çocukta LDL > 160 mg/dL.
• Tendon ksantomu (aşil, ekstansör tendonlar).
• Genç yaşta korneal arkus.
• Ailede erken KAH.

Tanı kriterleri

Dutch Lipid Clinic Network, Simon Broome ve MEDPED skorları kullanılır. Kesin tanıya patojenik varyantın gösterilmesi güç katar; ancak varyant negatif olması tanıyı dışlamaz.

Tedavi

• Yüksek yoğunluklu statin (LDL’de ≥ %50 azalma hedefi).
• Ezetimib; hedefe ulaşılmıyorsa PCSK9 inhibitörü veya inclisiran.
• Bempedoik asit statin intoleransında.
• Homozigot FH’de lipoprotein aferezi ve gerektiğinde evinacumab, lomitapid.
• Çocukta 8–10 yaşta statin başlangıcı düşünülebilir.

FH tanılı hastanın birinci derece tüm yakınları lipit profili ile taranmalıdır. Detay için hiperlipidemi.

Hipertrofik Kardiyomiyopati (HKM)

HKM; sarkomer genlerindeki (MYH7, MYBPC3, TNNT2, TNNI3, ACTC1) varyantlara bağlı, hipertansiyon ve diğer yüklenme koşulları olmadan gelişen sol ventrikül hipertrofisi ile karakterizedir. Sık aile taraması gerektiren en sık kalıtsal kalp hastalığıdır.

Klinik ipuçları

• Efor ile senkop veya presenkop.
• Ailede ani ölüm (özellikle 40 yaş altı).
• Yeni gelişen çarpıntı veya paroksismal AF.
• EKG’de LVH, patolojik Q dalgaları, T inversiyonu.
• TTE’de duvar kalınlığı ≥ 15 mm (aile öyküsü + ≥ 13 mm).

Değerlendirme

• 12 derivasyonlu EKG, 48 saatlik Holter EKG.
• Transtorasik ve gerektiğinde stres ekokardiyografi (obstrüksiyon).
• Kardiyak MR (LGE varlığı ve doku karakterizasyonu).
• Efor testi (kan basıncı yanıtı, ventriküler ektopi).
• Hedef gen paneli veya tüm-ekzon dizileme.

Tedavi

• Beta-bloker, non-dihidropiridin kalsiyum kanal blokerleri.
• Miyozin inhibitörleri: mavacamten (obstrüktif HKM için 2022 onayı).
• Septal miyektomi veya alkol septal ablasyon (dirençli obstrüksiyonda).
• Yüksek risk hastalarda ICD.

Dilate Kardiyomiyopati (DKM)

DKM; sol ventrikülün genişlemesi ve sistolik fonksiyonunun bozulması ile karakterizedir. TTN, LMNA, MYH7, DSP, RBM20 gibi genlerdeki varyantlar sık nedendir. Ailevi geçiş %30–40 vakada gösterilir.

LMNA-ilişkili DKM’de erken pil/ICD ihtiyacı yüksektir; DSP mutasyonları aritmojenik özellikler taşır. Aile taramasında EKG, TTE, kardiyak MR ve gerektiğinde genetik test yapılır. Detay için kardiyomiyopati.

Aritmojenik Sağ Ventrikül Kardiyomiyopatisi (ARVC / ACM)

ARVC; sıklıkla desmozomal genlerdeki (PKP2, DSG2, DSP, DSC2, JUP) varyantlara bağlı sağ (ve/veya sol) ventrikül miyokardının fibro-yağlı doku ile yer değiştirmesidir. Ani kardiyak ölümün önemli nedenlerinden biridir; sporcularda özellikle risklidir.

• EKG: V1–V3 T inversiyonu, epsilon dalgası, geç potansiyeller.
• Holter: sık ventrikül ekstrasistolleri (> 500/gün) veya NSVT.
• MR: sağ ventrikül dilatasyonu, akinezi, fibro-yağlı infiltrasyon.
• Egzersiz kısıtlaması; yarışmalı spordan uzaklaşma önerilir.
• Riskli hastalarda ICD.

Kalıtsal Aritmiler (Kanalopatiler)

Uzun QT sendromu (LQTS)

KCNQ1 (LQT1), KCNH2 (LQT2), SCN5A (LQT3) genlerindeki varyantlar en sıktır. QTc erkekte > 450 ms, kadında > 460 ms; şüpheli değerlerde tekrarlanan EKG ve provokasyon testleri kullanılır. LQT1 egzersizle, LQT2 gürültü/duygusal stresle, LQT3 uykuda semptom eğilimlidir. Beta-bloker (özellikle nadolol) standart tedavidir; yüksek riskli hastalara ICD ve sol kardiyak sempatik denervasyon önerilebilir.

Brugada sendromu

SCN5A varyantları ile ilişkili; sağ prekordiyal derivasyonlarda karakteristik ST elevasyonu (tip 1) gösterir. Ateş, alkol, bazı ilaçlar semptomları tetikler. Yüksek riskli hastalarda ICD ana tedavidir.

CPVT ve kısa QT sendromu

CPVT; RYR2 varyantları ile egzersizle tetiklenen polimorfik ventriküler taşikardi yapar. Kısa QT sendromu (KCNQ1, KCNH2 varyantları) daha nadirdir; QTc < 340 ms ve aile öyküsü tanıyı destekler. Detay için olay kaydedici ve ritim Holter.

Kalıtsal Aort Hastalıkları

Marfan sendromu (FBN1), Loeys–Dietz (TGFBR1/2, SMAD3, TGFB2/3), vasküler Ehlers–Danlos (COL3A1), aile öyküsü pozitif torasik aort anevrizma-diseksiyon sendromları (ACTA2, MYH11, MYLK) genç yaşta aort diseksiyonu riski taşır. Değerlendirmede aort kökü ve tüm aortanın görüntülemesi (TTE + BT/MR) gereklidir. Aort çapına, aile öyküsüne ve gen spesifik risk eşiklerine göre profilaktik cerrahi planlanır. Detay için Marfan sendromu.

Genetik Test: Ne, Kime, Ne Zaman?

Genetik test seçilmiş hastalarda yapılır. Kılavuzların ortak önerisi; indeks vaka klinik olarak kesin veya olası bir kalıtsal hastalık tanısı alırsa hedef gen paneli kullanmaktır. Sık kullanılan paneller:

• HKM paneli (25–30 gen).
• DKM paneli (30–50 gen).
• ARVC paneli.
• Kanalopati paneli (LQTS, Brugada, CPVT, kısa QT).
• Aortopati paneli (FBN1, TGFBR1/2, ACTA2, MYH11, COL3A1 vb.).
• Dislipidemi paneli (LDLR, APOB, PCSK9, LDLRAP1).

Sonuçlar ACMG kriterlerine göre patojenik, muhtemelen patojenik, VUS, muhtemel benign, benign olarak sınıflandırılır. Klinik anlam yalnızca patojenik / muhtemelen patojenik varyantlarda kesindir; VUS izlem gerektirir. Genetik test öncesi ve sonrası mutlaka genetik danışmanlık yapılmalıdır.

Kaskad Tarama

İndeks vakada patojenik varyant saptandığında; birinci derece yakınlar (anne, baba, kardeş, çocuk) o varyant için test edilir. Pozitif çıkan yakınların da kendi yakınları taramaya alınır. Bu ‘kaskad’ etki, tek bir tanının ailede onlarca önlenebilir olayı engellemesini sağlar.

Kaskad tarama; sağlık ekonomisi çalışmalarında en yüksek maliyet-yarar oranına sahip müdahalelerden biridir. FH’de kaskad taramanın maliyet etkinliği QALY başına çok düşüktür ve programın omurgasını oluşturur.

İzlem Programı

• FH: Yıllık lipit profili + KAH risk değerlendirmesi; revaskülarizasyon sonrası kılavuz-önerili takip.
• HKM: Yıllık öykü, muayene, EKG, 48 saatlik Holter, TTE; 2–5 yılda bir kardiyak MR; SCD-HCM riski her yıl güncellenir.
• DKM: Yıllık TTE ve NT-proBNP; LMNA taşıyıcılarında 6 ayda bir Holter.
• ARVC: Yıllık Holter + TTE; 3–5 yılda bir kardiyak MR; yarışmalı spor önerilmez.
• LQTS/Brugada/CPVT: Yıllık EKG (LQTS için QTc), Holter, gerektiğinde efor testi; beta-bloker uyumu.
• Aortopatiler: Yıllık TTE (aort kökü); gerektiğinde BT/MR; büyüme hızı belgelenir.
• Taşıyıcı asemptomatik bireyler: Yıllık klinik değerlendirme; MR bulguları veya fenotipin ortaya çıkması durumunda hızlı yönlendirme.

Çocuk ve Ergen Taraması

Ailevi risk saptandığında çocuklar da yaşa göre taranır. Genel yaklaşım:

• FH: 2 yaşından itibaren, en geç 10 yaşta lipit taraması.
• HKM/DKM/ARVC: 10–12 yaştan itibaren yıllık EKG + TTE.
• LQTS/CPVT: Doğumdan itibaren şüpheli; 1 yaştan itibaren EKG ile izlem.
• Marfan/Loeys–Dietz: Doğumdan itibaren aort kökü ekokardiyografi takibi; büyüme dönemlerinde daha sık.

Çocukta genetik test yalnızca klinik olarak yönetimi değiştirecekse önerilir; erişkinde başlayacak hastalıklarda test ergenlik sonrasına ertelenebilir. Ebeveynler için mutlaka genetik danışmanlık planlanır.

Yaşam Tarzı ve Spor

• Sigara: Kalıtsal hastalık zeminine eklendiğinde risk çarpılır; sıfır tolerans.
• Beslenme: Akdeniz veya DASH; FH’de doymuş yağ / trans yağ / işlenmiş et sınırlaması.
• Egzersiz: HKM ve ARVC’de yarışmalı spor genelde önerilmez; aerobik rekreatif aktivite bireyselleştirilir. LQTS’de yüzme ve dalışa dikkat edilir.
• Kafein / alkol: LQTS ve Brugada’da tetikleyicidir; Marfan’da ağır izometrik egzersizden kaçınılır.
• Uyku ve stres yönetimi: Aritmi tetikleyicilerini azaltır.
• Aşılar: Grip, pnömokok, RSV, COVID-19 aşıları kardiyak olay riskini azaltır.
• İlaç dikkati: LQTS hastalarında QT uzatan ilaçlar (bazı antibiyotikler, antipsikotikler, antihistaminikler) kısıtlanır.

Doğru Bilinen Yanlışlar

• “Aile öyküm yoksa tarama gereksiz.” — Yanlış. Bazı aileler bilgisiz olabilir; yeni mutasyonlar da olabilir. LDL > 190 mg/dL veya senkop tek başına tarama gerekçesidir.
• “Genetik test negatifse hastalık yoktur.” — Yanlış. Klinik fenotip her zaman öncelikli tanı aracıdır; testler tüm nedenleri kapsamaz.
• “Sporcu yakınım fit görünüyor, taramaya gerek yok.” — Yanlış. HKM, LQTS ve ARVC’li sporcular çoğu zaman semptomsuzdur; ilk olay ani ölüm olabilir.
• “ICD taktım, artık yaşam tarzına dikkat etmesem olur.” — Yanlış. ICD sekonder önlemdir; tetikleyicilerden kaçınmak ve ilaç uyumu sürer.
• “Çocukta statin verilmez.” — Yanlış. Yüksek riskli FH’li çocuklarda 8–10 yaşta statin başlangıcı önerilir.
• “Marfan bulguları uzun boyla sınırlıdır.” — Yanlış. Aort kökü, lens, cilt striaları ve iskelet bulguları birlikte değerlendirilir.

Kaynaklar ve Kılavuzlar

• ESC 2023 Guidelines for the Management of Cardiomyopathies.
• ESC 2022 Guidelines for the Management of Patients with Ventricular Arrhythmias and the Prevention of Sudden Cardiac Death.
• ESC/EACTS 2024 Guidelines on the Management of Aortic Diseases.
• ACC/AHA 2020 Guideline for HCM (2024 focused update).
• HRS/EHRA/APHRS/LAHRS 2024 Expert Consensus Statement on Inherited Arrhythmia Syndromes.
• ESC 2019 Guidelines for the Management of Familial Hypercholesterolaemia (EAS/ESC ortak).
• NICE Familial Hypercholesterolaemia Guideline (2024 güncellemesi).
• ACMG Standards and Guidelines for the Interpretation of Sequence Variants (2015, güncellemeler).
• Türk Kardiyoloji Derneği Kalıtsal Kalp Hastalıkları Uzlaşı Belgeleri 2025.
• WHO Global Report on the Prevention of Cardiovascular Diseases 2024.

Dahiliye ve genel sağlık kaynakları için Klinik Uzmanı başvurulabilir bir referanstır.

Sık Sorulan Sorular